اينسان و ديل
İnsan və Dil
دکتر جمال آيرملو
ياشاديغيميز و چاليشديغيميز هر بير يئرده، هرگون و هرساعت ائشيتديگيميز هيبريد اولموش ديلده سؤيلهنيلن جومله و ايفادهلر اورك بولانديريجي و كؤنول سيخيجي قدر چوخدور. بورادا مؤوضويا گيرمهدن بو هيبريد سؤزونو بير قدر آچيقلامالييام. ديلچيليكده ايشلهنن بو سؤز، طبيعت علملريندن آلينميشدير. بو سؤز بيولوژي علمينده ايكي موختليف قايناقدان عمله گلميش بير شئي، حاديثه و وارليغي بيلينديرير.
ديلچيليكده ايسه ايكي موختليف ديلين قاريشيب ايشلنمهسينه هيبريد ديل دئييلير. آنا ديليميز ده بو خستهليگه دوتولدو، قورتولوش يولو هانسيدير؟
هر آذربايجانلي بيلمهليدير كي آنا ديليميزي يارالييان خنجر و سونگولرين ان آجيسي و ان زهرليسي كئچميشده و حال ـ حاضيردا يابانجي ديل ايله كيتابت و تحصيل ائتمكدير. بيز بو دونيانين ان كؤكلو ميلتلريندن اولدوغوموز حالدا ايپين لاپ توتارلي يئرينده اليميزله ائله دويون ووردوق كي ديشيميزله ده اونو آچماغا هله موفق اولماميشيق و ايللردير كي بو خستهنين موعاليجهسينده چاليشماداييق.
آنا ديلينين دردلريني آچيقلامادان اؤنجه، ديلين اساساِّ نه اولدوغونو بيلمهليييك. تانري تعالي، اولوالعزم پيغمبرلرين گئتيرديگي موقدس كيتابلاردا اينسانين نئجه يارانيشيندان و اونا نئجه دانيشيق اؤيرتديگيندن دانيشير. تورات وانجيل وقرآن كريمده اينسانين تورپاقدان يارانديغيندان صحبت اولونور.
انجيلده بئله دئييلر كي، آللاه اينساني تورپاقدان ياراتدي، سونرا اونا روح و نفس باغيشلادي، سونرا اوتلاري, بيتگيلري و حئيوانلاري ياراتدي و اينساني مامور ائتدي كي بونلارين هرهسينه بير آد قويسون، بئلهليكله اينسان ديل آچدي و دانيشدي. قران ـ كريمين 10 ـ جو سورهسينين 12 ـ جي آيتينده اينسانين يارانيشي و اونون ديل آچماسي حاقيندا دانيشيلير , الرّحمن سورهسينده اينسانا دانيشيق اؤيرتمكدن سؤز گئدير. و حجرات سورهسينين 13 ـ جو آيتينده اينسانلارا خيطاب دئييلير كي: اي اينسانلار بيز ايلك باشدا سيزي كيشي و قادين ياراتديق , سونرا سيزي طايفالارا و اولوسلارا بؤلدوك كي بير ـ بيرينزين سويلارينيزي و كؤكلرينيزي تانياسينيز. بونو دا بيلمهليسينيز كي سوي و عيرق هئچ ده فخر ائديب، گوونمگه سبب اولا بيلمز. آللاهين يانيندا سيزلرين ان دوزگون و تقواليسي ان حؤرمتلي اينساندير. بئلهليكده اينساني اؤز موحيطينه حاكيم ائدن, اونو بوتون جانليلاردان يوكسك توتان, اونون بوتون فعاليت داييرهسيني چولقالايان اينسانلار آراسيندا ان باشليجا اونسيت واسيطهسي, اينسان دوشونجهسينين اصلي سيلاحي , اينسانين ايستك و آرزولاريني اؤدهمكده, اونون الده ائتديگي نائيلتلري گوجلهنديريب باشقالارينا چاتديرماقدا اساس يارديمجي اولان واسيطه ديلدير.
ديلين ايدراك, شوعور و تفكورون يارانماسيندا و فورمالاشماسيندا چوخ بؤيوك رولو واردير. بونلارسيز اينسانين اينسان كيمي ياشاييب، ياراتماغي مومكون اولاسي دئييل. ديل اولماسايدي ايدراك تفكور و شوعور دا اولمازدي, نتيجهده بوگون مودريك اينسانين بئله وارليغيندان سؤز صؤحبت ده گئتمزدي. اينسانين وارليق و حياتدا كئچديگي رولون اهميتلي اولدوقونا گؤرهدير كي او علم و بيليك ساحهسينده آدديم آتان گوندن بري عوموميتله ديل مسئلهسينه دايير دوشونموش, او بارهده نظريهلر و تئوريلر ايرلي سورموشدور. سون يوز ايلليكلرده ديل مسئلهسي علمين بير چوخ قوللاريندا چاليشان عاليملري او جوملهدن ايلك باشدا ديلچي و فيلولوقلاري، جامعهشوناس و روانشوناسلاري, فيلوسوفلار, منطيقچيلر و رياضياتچيلاري, بيولوژيستلري, تاريخچيلر, اينسانشوناسلار, آركئولوقلار و بير سيرا باشقا ايختيصاصچيلاري او ساحهده تدقيقات آپارماغا جلب ائتميشدير.
بئله گئنيش ميقياسدا تحقيقات و تدقيقات آپارانلارين ايش حاصيلي بيزي دوشوندورور كي اينسان اوغلونون وجودوندا يارانميش بئله حئيرتلنديريجي قودرتي يعني اونون ديليني هدهلمك ايستهينلر و اونون اينكيشافي قارشيسيندا مانيعهلر تؤرهدنلر حقيقتده اينسانليغين، وارليغين و تانرينين دوشمنلريديرلر. اينسان بوتون يارانيشين شاه اثريدير. او آللاهين امري ايله يئر اوزونده ايفتيخارلا ياشامالي اينكيشافا دوغرو گئتمهلي، اؤز نسليني عيزت، آمال وشرفله قورومالي و باشارديقجا تانرييا ياخينلاشماليدير. لاكين تاريخ سورهسينده فيرعونلار و نمرودلار نسليندن اولان كوروش، داريوش، اونلارين واريثلري رضاشاه و محمدرضاشاه كيميلر مئيدانا گيريب و آللاه كلاميندا حؤرمتله ياد ائديلن قبيله، طايفا و خلقلرين وارليغيني دانيب، اونلارين اريتمه و محو ائديلمهسينه دايير فرمانلار وئرميشلر. بو آرادا تورك ائللري ان چيركين يامانلار و بؤهتانلارا معروض قالدي.
تاريخ بيليركي بيز تورك ائللري نئچه مين ايللردن بري اؤز نسبنامه و اعتبارنامهميزي تمدون كروانلارينين گؤز اؤنونده شرقين و غربين دروازالارينا ميخلاميشيق، لاكين پهلوي شوونيست رژيمينين باشلانماسي ايله خلقيميز اوچون آجي و سيخينتيلي دؤور باشلادي. ايسلام و قورآن تعليماتينا هئچ اينامي اولمايان رضاشاه دونيا امپرياليزمي و بؤيوك ايستعماري قودرتلر طرفيندن ايراندا "بير اؤلكه، بير ميلّت، بير ديل" سياستي آدي ايله اوّلده ايران توركلريني، سونرا فارس اولمايان باشقا ائل، طايفا و قوملاري اريديب وآسيميله ائتمگه مامور اولدو. بو سببدن دونيايا سيغمايان احتيشاملي ديليميز ((محلي لهجه)) آدلاندي، زنگين ادبيات وفرهنگيميز ايسه کؤکدن دانيليب ياساقلاندي.
لاكين قارا گونون عؤمرو آز اولار دئميشلر. نهايتده ايرانين مظلوم خلقلري باشدا آذربايجانليلار اولاراق 2500 ايلليك شاهليق رژيمينين اساسين بينؤورهدن دارما ـ داغين ائتديلر و ايسلام جمهوريتينين آنا ياساسيندا ديل و ادبياتيميزا اولان ياساقلار گؤتورولدو. آنجاق بوگون 25 ـ جي ايل دؤنومو آرخادا قويدوغوموز شانلي ايسلامي اينقيلاب، ديليميز و مطبوعاتيميزا نيسبي آزادليق وئرديسه ده شاهليق رژيمينين فرهنگي و ائگيتيم سياستي هله ده دوام ائدير و اوشاقلاريميز مكتبده اؤز آنا ديللرينده تحصيل ائتمكدن هله ده محرومدولار. بوگون بيز آنا ياساميزين آللاه كلامي، موقدس قورآن قانونلارينا آرخالانديغينا ايناناراق دين، اعتقاد و وطن يولوندا قوربان وئرديگيميز يوزمينلرله شهيد مزاريني باغريندا ساخلايان آذربايجان آديندان، ايستعمار و امپرياليزمين زهرلي اوخلارينا بيرينجي آماج اولان ايران توركلري طرفيندن سوروملو و مسئول مقاملارين نظر دقيتيني جلب ائتمك ايستهييريك كي بوتون دونيا تعليم و تربيت ساحهسينده چاليشان بينالملل تشكيلاتلار طرفيندن، علمين سون تاپينتيلارينا اساسا، هر اينسانين سوادلانماسيندا ان ضرورتلي اولان اونون آناديليدير.
آنا قارنيندا اولان گونلردن بئله انانين سس و سؤز زومزومهلري ايله اونس توتان اوشاق، ايشيق دونيايا گؤز آچديقدان سونرا دؤرد ياشينا قدر آنانين شيرين لايلالاريندان گلن سؤزلريني و آتانين محبت و صداقتله يوغرولموش كلمهلريني اؤيرنير. بئش ـ آلتي ياشلاريندا چوخ شئيلري موحيطينده ياخين اولان هم ياشلاريندان اؤيرنمگي ترجيح ائدير. ديلدن بير واسيطه كيمي استفاده ائتمك قابليتي باشلانان زامان, اوشاق او واسيطه ايله حالتلري و حادثيهلري تجسم ائدهبيلير. بو واقت اوشاغين ديلي موعين بير طرحه اساسلانير و بئله طرحلرين ذهنده ياشاماسي, منطيقين موجوديتيندن خبر وئرير. منطيق اوشاغين حركت و داورانيشينا تاثير باغيشلاياراق اونون كاراكتر و شخصيتينين تمللري قويولور. آلتي يئددي ياشلاريندا اوشاق مكتبه گئدير. مكتبده موترقّي و اينساني اولان تعليم و تربيه اصوللارينا اساسا اوشاغين آنا ديلينه توخونمادان تكجه اونون بيلديكلريني يازيب, اوخوما طريقي ايله اونون اﺅزونه قايتارارلار. اوشاغين آناديليني دانيشماقدا فيزيكال نوقصاني اولورسادا متخصيصلر توسّوطي ايله اونون اصلاحينا چاليشار. ايلك مكتب ايللريني بيتيرنه قدر مكتبلي اوشاق تدريج ايله اﺅز موحيطي, اشيا, بيتگيلر و حيوانلار دونياسي ايله تانيش اولمالي, آتا, آنا, عائيله, وطن و تورپاق محبتي, ديني بيليكلر, اينسانا و بوتون جانليلارا محبّت يارادان تانري و يارانيش قودرتينه اينام, تجروبي و رياضي علملرين موقدماتي اونا اﺅيرديلمهليدير.
بوندان سونرا يئني يئتمه و جوان ياشلاريندا او اينسان بيليك و علمه دولدوقجا اﺅز موحيطينده آتا, آنا، دده و ننه قوجامان و ياشليلار ايله قيريلماز رابيطهده اولوب, ائل ايله ياشاييشيندا ائل عادتلري, روسوم و عنعنهلريله تانيش اولوب، ائلين زنگين فرهنگيندن فايدالانير. نهايتده باجاريقلي و گؤزل احوال روحيّهلي بير اينسان , وطنه, ميلته و بوتون اينسانليغا يارايان بير شخص اولا بيلر.
عكس تقديرده , يعني بير اوفاجيق معصوم اوشاغين طبيعي ديل اينكيشاف مرحلهلريني جهالتدن دوغان و غير اينساني شيوهلرله پوزوب، اونون آغزينا اؤزگه و اجنبي بير ديل قونداراندا اوشاغين روحوندا و روانيندا اونون ذهني, ايدراكي, شوعور و شخصيتينده نه كيمي حادثيهلرين اوز وئرهجگيني بئله بير ييغجام پاراگرافلاردا خولاصه ائتمك اولار:
1 ـ ايلك باشدا گوناهسيز و معصوم اوشاغين هئچ خبري اولمادان اونون حاقيندا بؤيوك بير جينايت پلاني عمل اولونور و اونون وجودوندا آللاه وئرگيسي اولان اينكيشاف قانونلاري هدهلنير.
2 ـ اوشاق اؤز آنا ديليندن محروم اولدوقدا , اؤزگه ديلين اونون اوچون تهليکهلي زهر حؤكمونده اولدوغو قطعي و حتميدير.
3 ـ اوشاق حتي آنا قارنيندا اونس توتدوغو آنا ديلي سؤزلرينين گؤزل جانا ياتان آهنگيندن قيريليب، بير سيرا اجنبي پوتانسيلسيز و اوشاغين روحو اوچون قارا كابوسا بنزهين سؤزلر و ايفادهلر اونلارين يئرين آلير.
4 ـ اوشاغين علاقهسي اؤز موحيطي و اطرافيندا اولان شخصلرله محدودلاشير.
5 ـ اوشاغين ذهنينده يانليش طرح و منطيق يارانديغي اوچون اونون شخصيت تمللري ده عئيرتي و غيرعادي حالدا قورولور.
6 ـ اوشاق ياشا دولوب، يئني يئتمه و گنج ياشلارينا دولدوغوندا اؤز آتا ـ آناسي, ائل ـ اولوسونا گؤره مكمّل بير بيگانه شخصيته ماليك اولاجاقدير. بئله بير اينسان اؤزگه ديلين كاناللاريندان گلن بوتون آنلاييشلاري, ايفادهلري, داورانيشلاري و قناعتلري هئچ فرقينده اولمادان سومورار, امر و منيمسهير.
بؤيله اولونجا قيسا بير زاماندان سونرا اؤز كولتورونون بيگانهسي, حتي اونون دوشماني اولار. بئله بير كيمسه چوخ آشاغي و جوزئي منفعتلر حتي بير نئچه قورو آفرينلر موقابيلينده اؤز ميلّي منفعتلريني آياقلار آلتينا آلابيلر.
7 ـ بيلينديگينه گؤره ياشاييشين ايلك اون ايلي, اينسان حياتينين ان اﺅنملي دﺅنميدير. بو دﺅنمده اينسان بئينينده پروگراملانما باشا گلير. روح و بدن ساغليغينين تمللري بو دؤنمده قورولور. ميلّي منليك ده بو دﺅورده فورمالاشير.
تاسفلر اولسون كي بو ياشدا باشقا ديل و فرهنگين تهليكهلي تورونا دوشن اوشاقلار بير ميلّي ووقار و منليك صاحيبي اولماق عوضينه قول اولماق روحو اونلارا آليشير.
بئلهليكله اؤزگهيه حئيرانليق و اؤزوندن نيفرت دويغوسو عؤمور بويو اونلاري سيخيشديراجاقدير. بئله اينسانلارين نظرينده اؤزگهنين هر نهيي گؤزل و مقبول و اﺅزونون هرنهيي چيركيندير.
8 ـ بو طريق ايله آشاغيليق و آلچاقليق عوقدهسينه توتولان بئله اينسان عؤمرونون سونونا قدر بو عوقده و رواني كومپلكسدن ياخا قورتارا بيلمهيهجك و بير يابانجي ايله قارشيلاشان حالدا ساتقين دوشمكدن باشقا بير ايش باشارا بيلمز.
سون سؤز بو كي , گلين آللاهين سئويب، ياراتديغي هئچ بير اوفاجيق معصوم اوشاغي آنا ديليندن تحصيل و مكتبدن محروم ائتمهيين. اولو تانري اونلار اوچون صاف, طبيعي اينكيشاف يولو تعيين ائتميشدير. بو يولون اوزرينده دوزاق و كلك قورماق , تانرينين باغيشلاديغي نعمتلري اينسانلارين اليندن چيخارماق قصدينده اولماق , سؤزون حقيقي معناسيندا تانري قودرتينه قارشي دوروب، اونونلا موحاريبه ائتمكدير و بو كيمي عونصورلر گئج ـ تئز خلقلرين اينتيقام آتشينده قوورولوب، کول اولاجاقلار.